Η έννοια της Σεξουαλικότητας και η θεραπεία Gestalt

Σεξουαλικότητα

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO, 2006), ένας λειτουργικός ορισμός της σεξουαλικότητας είναι:

«…μια κεντρική πτυχή του να είσαι άνθρωπος, καθ’ όλη την διάρκεια της ζωής, περιλαμβάνει το φύλο, τις ταυτότητες και τους ρόλους του φύλου, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, τον ερωτισμό, την ευχαρίστηση, την οικειότητα και την αναπαραγωγή. Η σεξουαλικότητα βιώνεται και εκφράζεται σε σκέψεις, φαντασιώσεις, επιθυμίες, πεποιθήσεις, στάσεις, αξίες, συμπεριφορές, πρακτικές, ρόλους και σχέσεις. Ενώ η σεξουαλικότητα μπορεί να περιλαμβάνει όλες αυτές τις διαστάσεις, δεν βιώνονται ή εκφράζονται πάντα όλες. Η σεξουαλικότητα επηρεάζεται από την αλληλεπίδραση βιολογικών, ψυχολογικών, κοινωνικών, οικονομικών, πολιτικών, πολιτιστικών, νομικών, ιστορικών, θρησκευτικών και πνευματικών παραγόντων». (WHO, 2006)

Η σεξουαλικότητα είναι μια θεμελιώδης πτυχή της ανθρώπινης ύπαρξης, είναι στενά συνδεδεμένη με τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις συμπεριφορές και τις πράξεις μας και είναι παρόν από τη γέννηση έως το θάνατό μας. 

Σε μια σύντομη ιστορική αναφορά, ο 17ος αιώνας σηματοδότησε μια τομή στην ιστορία της σεξουαλικότητας, με τις απαγορεύσεις και τη σιωπή γύρω από το σεξ και την αναγνώριση της σεξουαλικότητας αποκλειστικά μεταξύ ζευγαριών με αναπαραγωγικούς στόχους. Ο 18ος αιώνας συνεχίζει με παρόμοιο τρόπο την απαγόρευση αφενός του λόγου περί σεξ, αλλά και μια προσπάθεια από την εξουσία να τον ελέγξει και να τον διαχειριστεί. Η θρησκεία, η ιατρική, το κράτος, η δικαιοσύνη και η αστυνομία είναι οι αρχές που επικεντρώνονται στον έλεγχο και τη διαχείριση της σεξουαλικής συμπεριφοράς. Ο 19ος αιώνας άνοιξε τον χώρο για να ιδωθούν οι  σεξουαλικές ετερογένειες, ωστόσο με έναν ψυχιατρικοποιημένο λόγο και με αυστηρά καθορισμένα πρότυπα γύρω από την κανονικότητα, την υγιή σεξουαλική ανάπτυξη και των καθορισμό των παρεκκλίσεων και των διαστροφών. Ταμπέλες όπως “ηθική”, “τρέλα”, “νεύρωση”, “διαστροφή” “εκφυλισμός” και “ψυχική ανισορροπία” κάνουν την εμφάνισή τους. Ο 20ός αιώνας έφερε σημαντικές αλλαγές στη σεξουαλικότητα, με την χαλάρωση των αυστηρών σεξουαλικών απαγορεύσεων και την ανοχή στις προγαμιαίες ή εξωσυζυγικές σχέσεις (Φουκώ, 1978). 

Η ανθρώπινη σεξουαλική συμπεριφορά είναι πολύπλοκη και συνδέεται με βιολογικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικοπολιτικούς παράγοντες, καθιστώντας την κατανόησή της δύσκολη και περίπλοκη. Από τα τέλη του 20ου αιώνα έχουν προκύψει πολυάριθμες θεωρίες, εργασίες και μελέτες για το θέμα, παρέχοντας πολύτιμες γνώσεις στον τομέα αυτό (Βαϊδάκης, 2005).

Η σημασία της Οικειότητας

Η σεξουαλικότητα αναπτύσσεται κατά τη διάρκεια της ζωής του ανθρώπου μέσα από πολλές και σύνθετες διαδικασίες. Βασικό χαρακτηριστικό, ωστόσο, μιας υγιούς σεξουαλικότητας είναι η εδραίωση μια αίσθησης οικειότητας με τους άλλους. Η οικειότητα είναι η ικανότητα να ανοίγει κανείς τον εαυτό του στους άλλους και να επιτρέπει μια αμοιβαία ανταλλαγή και φροντίδα. Οι πτυχές της οικειότητας είναι η αυτοεκτίμηση, η ευαλωτότητα, η εμπιστοσύνη και η φροντίδα και τρυφερότητα για τον άλλο.  Η αυτοεκτίμηση είναι η βάση για να μπορέσουμε να πάρουμε αποφάσεις σχετικά με την σεξουαλικότητά μας, ώστε να σεβόμαστε και να εκτιμούμε τον εαυτό μας και τον άλλο. Το σημαντικό στην αυτοεκτίμηση είναι το πως μεταφέρουμε στον άλλο τις σεξουαλικές μας ανάγκες. Στην σεξουαλική επαφή μοιραζόμαστε την ευαλωτότητά μας, και αυτή η διαδικασία είναι που εδραιώνει μια βαθιά εμπειρία. Επιτρέπουμε στον εαυτό μας να είναι ευάλωτος, όταν έχουμε την δυνατότητα να εμπιστευτούμε, όταν δηλαδή νιώθουμε ότι όσα αποκαλύπτουμε θα αντιμετωπιστούν ήπια και με σεβασμό. Η φροντίδα και η τρυφερότητα έρχονται σαν επακόλουθα μια σχέσης που έχει εμπιστοσύνη. Όταν οι άνθρωποι δυσκολεύονται με μια πτυχή της οικειότητας, μπορεί να επιδεικνύουν συμπεριφορές που να δυσκολεύουν τους άλλους να σχετιστούν μαζί τους. Έτσι μπορεί να φαίνονται ντροπαλοί, εχθρικοί, εγωκεντρικοί ή αναίσθητοι, με αποτέλεσμα να ζουν μια ζωή μοναξιάς και απομόνωσης. (Kelly, 1988) 

Επίγνωση

Η θεραπεία Gestalt εστιάζει στο να εμπλουτίσει την ύπαρξη του ατόμου και να διευκολύνει την ικανότητά του να κινείται αυθόρμητα στον σεξουαλικό κύκλο επίγνωσης-έκφρασης. Όσο αυξάνεται η επίγνωση του πελάτη για το τι κάνει, τι αισθάνεται και τι χρειάζεται τώρα, τόσο ο πελάτης είναι σε θέση να εφαρμόσει νέες συμπεριφορές και νέα μοτίβα, που τον φέρνουν σε επαφή με τον σύντροφό του. (Mosher, 1977)

Η επίγνωση είναι το να είσαι συνδεδεμένος και συντονισμένος με την εσωτερική εμπειρία (Friedman, 1999). Τα χαρακτηριστικά της επίγνωσης είναι ότι είναι επιλεκτική, επιτρέποντας στο άτομο να αυτο-ρυθμιστεί με το να εστιάσει στην πιο κυρίαρχη ανάγκη που έχει στο παρόν. Η επίγνωση επίσης είναι θεραπευτική, όταν το άτομο ανακαλύπτει τις λεπτομέρειες του πως αυτο-διακόπτει την αυτορρύθμισή του και το γιατί το κάνει. Το άτομο εστιάζει στο να βιώσει τη δομή της εμπειρίας του, παρά να την σκεφτεί. Η επίγνωση είναι μέθοδος που επιτρέπει την ενίσχυση, την διαφοροποίηση και την ενσωμάτωση της αυτογνωσίας και της αυτοέκφρασης εντός της θεραπευτικής σχέσης. Η επίγνωση είναι επίσης μια συνταγή για έναν διαφορετικό τρόπο ζωής, που εστιάζει στο παρόν και στην ολιστική εμπειρία, περιλαμβάνοντας όχι μόνο τις διανοητικές διεργασίες, αλλά και τις αισθητηριακές και συναισθηματικές διεργασίες. Τέλος, η επίγνωση είναι το υπαρξιακό μας έδαφος. Ερχόμαστε σε επαφή με τον κόσμο μέσω των αισθήσεων, της κίνησης και του διαλόγου, και το να έχουμε επίγνωση σημαίνει να ζούμε την ζωή όντας ανοιχτοί στην εμπειρία, στο πραγματικό εδώ και τώρα, με ζωντάνια και παρουσία. (Mosher, 1979)

Η επίγνωση βαθαίνει μέσα από διάφορες μεθόδους που χρησιμοποιούνται στην θεραπεία Gestalt. Μια από αυτές είναι η εστίαση στο Εδώ και Τώρα, η συγκέντρωση στο παρόν και η συνειδητοποίηση των αισθήσεων και των συναισθημάτων από μεριάς του πελάτη. Ο θεραπευτής μπορεί επίσης να χρησιμοποιεί την βιο-συμπεριφορική ανατροφοδότηση, με το να παρατηρεί την φαινομενολογία του πελάτη, το σώμα, την αναπνοή και τα γλωσσικά σχήματα που χρησιμοποιεί και να τα φέρνει στην επίγνωσή του, ώστε να διευρύνει τα όρια της επίγνωσής του. (Mosher, 1977). Ο θεραπευτής μπορεί να χρησιμοποιήσει ερωτήσεις που εστιάζουν είτε στην διαδικασία της αυτορύθμισης, όπως “τι κάνεις τωρα”, “τι αισθάνεσαι τώρα”, “τι χρειάζεσαι τώρα”, είτε της αυτο-διακοπής, όπως “πως φαντάζεσαι ότι δεν θα είσαι ικανός να ικανοποιήσεις τον παρτενέρ σου” και “τι αποφεύγεις τώρα”. Με την κατευθυνόμενη επίγνωση, μπορεί να καθοδηγεί τον πελάτη να εστιάζει σε διάφορες σωματικές, συναισθηματικές ή συμπεριφορικές λειτουργίες που κάνουν την εμφάνισή τους στο παρόν, και ο θεραπευτής κρίνει ότι είναι ουσιώδεις. Η επικέντρωση είναι εκείνες οι οδηγίες που βοηθούν τον πελάτη να μείνει σε ένα συναίσθημα, να επιμηκύνει την προσοχή του, να μεγεθύνει την εμπειρία του, ώστε να αναδυθεί μια φωτεινή και καθαρή μορφή. Η επικέντρωση στο παρόν περιλαμβάνει οδηγίες όπως να διηγηθεί ένα περιστατικό στο παρόν, σε πρώτο ενικό και ενεστώτα χρόνο, σαν να συμβαίνει εκείνη τη στιγμή, γεγονός που αυξάνει την συμμετοχή στην παρούσα δράση και ενισχύει την εμπειρία, την επίγνωση και την έκφραση του ατόμου. Η ανάληψη ευθύνης είναι η μέθοδος να εμπεριέξει το άτομο πλήρως την εμπειρία του και την συμπεριφορά του, κάτι που οδηγεί στην πλήρη επίγνωση. Τέλος, η μετακίνηση στην επίγνωση γίνεται όταν ο θεραπευτής καθοδηγεί το άτομο να εστιάσει πρώτα σε μια πρώτη πτυχή της εμπειρίας, μετά σε μια δεύτερη, μετά να επιστρέψει στην πρώτη και να συνεχίσει ξανά στην δεύτερη. Με την εναλλαγή αυτή μπρος-πίσω στα συστατικά της εμπειρίας, το άτομο αποσαφηνίζει τα θολά σημεία και συσχετίζει προηγούμενες μη συνδεδεμένες πτυχές της εμπειρίας του. (Mosher, 1979)

Αφήνουμε για το τέλος μια σκέψη σχετικά με την έννοια της ευρύτερα βιωμένης σεξουαλικότητας, της σεξουαλικότητας δηλαδή ως έναν τρόπο να υπάρχει κανείς στον κόσμο. Ο Sándor Ferenczi (Smith, 1995) μίλησε για την “ερωτική αίσθηση της πραγματικότητας”, που σημαίνει να έρχεται κανείς σε επαφή με τον κόσμο με πάθος. 

Αυτή η προοπτική μας φέρνει πιο κοντά στην ένωση της σεξουαλικότητας με την έννοια της πνευματικότητας. Όταν δηλαδή η σεξουαλικότητα βιώνεται βαθιά, ακουμπά και ενώνεται με τα όρια της πνευματικότητας. Το πνευματικό νόημα μπορεί να αναδυθεί μέσα από το δέος και το μεγαλείο της σεξουαλικής εμπειρίας. Ο Alexander Lowen (Smith, 1995) αναφέρει ότι μέσω της σεξουαλικής ένωσης μπορεί να δημιουργηθεί μια διέγερση που είναι ικανή να “κινήσει τον οργανισμό”. Σε αυτό το συναίσθημα της “συγκίνησης” μπορεί κανείς να βιώσει την ύπαρξή του ως μέρος του σύμπαντος. 

Κλείνουμε με την φράση του Sándor Ferenczi:

“Το να είσαι σεξουαλικός σημαίνει να φιλάς το έδαφος, να αγκαλιάζεις τα δέντρα, να κυλάς στο γρασίδι και να μυρίζεις βαθιά τα λουλούδια. Σημαίνει να αισθάνεσαι ενθουσιασμένος όταν κοιτάζεις μια βουνοκορφή και να ανάβεις όταν το αεράκι πετάει τα μαλλιά και κυκλώνει το δέρμα. Αυτό είναι το πάθος”.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Friedman, H. R. (1999). A gestalt approach to sexual compulsivity. Sexual Addiction & Compulsivity, 6(1), 63–75. https://doi.org/10.1080/10720169908400179 
2. Mosher, D. L. (1979). Awareness in gestalt sex therapy. Journal of Sex & Marital Therapy, 5(1), 41–56. https://doi.org/10.1080/00926237908403717 
3. Mosher, D. L. (1977). The gestalt awareness-expression cycle as a model for sex therapy. Journal of Sex & Marital Therapy, 3(4), 229–242. https://doi.org/10.1080/00926237708402990 
4. Mosher, D. L. (1979b). The gestalt experiment in sex therapy. Journal of Sex & Marital Therapy, 5(2), 117–133. https://doi.org/10.1080/00926237908403723 
5. Smith, E. W. L. (1995). Sexual Aliveness: A reichian gestalt perspective. Mcfarland.
6. WHO. (2006). Definingsexual health: report of a technical consultation on sexual health, 28-31 January 2002, Geneva 
7. Βαϊδάκης, Ν. (2005). Η σεξοαλική συμπεριφορά του ανθρώπου. Αθήνα: Εκδόσεις ΒΗΤΑ. 
8. Φουκώ, Μ. (1978). Ιστορία της Σεξουαλικότητας. Η δίψα της γνώσης. Αθήνα: Εκδόσεις Κέδρος.